Jezelf verliezen in je werk

Kun je op je werk zó onderbelast zijn dat je klachten krijgt van de verveling? Voor de vele mensen die chronisch onder hoge werkdruk staan of zelfs een burnout aan de horizon zien opdoemen, klinkt dit wellicht als aanstellerij of op z’n minst als een luxeprobleem. Toch schijnt vijftien procent van de werknemers stress- en stemmingsklachten te hebben omdat ze in hun werk te weinig worden uitgedaagd . Dit fenomeen staat inmiddels bekend als bore-out, wat erop neerkomt dat je uitvalt door verveling. Herken je jezelf in dit beeld? Dit artikel vertelt je niet wat je moet doen om ervan af te komen (zie daarvoor de adviezen elders). Maar als je wilt ontdekken dat je als christen een grotere uitdaging in je werk kunt vinden dan wie dan ook, moet je misschien toch verder lezen.

ensen met bore-out vertellen dat verveling op kantoor een vervreemdend effect heeft: betekenis en zin verdwijnen en alles wordt gaandeweg meer en meer absurd. Jaren geleden werd dit in de tv-serie Debiteuren/Crediteuren nogal uitvergroot in beeld bracht. De hilariteit om wat de vrouw thuis nu weer in de broodtrommel had gestopt (een banaan) behoorde tot de hoogtepunten van de werkdag. Ik neem aan dat de grote populariteit van deze serie betekende dat veel mensen er herkenning in vonden, misschien gerustgesteld omdat hun werk tenminste niet zó geestdodend was.
Veel mensen ervaren hun werk als zinvol en vervullend als ze merken dat ze zichzelf erdoor kunnen ontplooien. Als je ziet dat je talenten en vaardigheden zich ontwikkelen, voel je je tevreden en heb je het gevoel dat je groeit. Ik ben benieuwd of christenen dezelfde waarde toekennen aan hun werk. Misschien zullen we niet snel zo’n humanistische term als zelfontplooiing in de mond nemen. Wij leven immers niet voor onszelf, maar voor God en onze buren. Maar zijn onze drijfveren in het werk niet gewoon dezelfde als die van onze collega’s? Wij krijgen toch ook een goed gevoel van gehaalde targets, tevreden klanten, salarisverhoging en waardering van collega’s, liefst van leidinggevenden? En voelen we ons niet net zo verveeld of opgebrand als die zaken ontbreken? Wat is dan eigenlijk het verschil tussen het streven naar zelfontplooiing en onze christelijke roeping?

De zonde van zelfontplooiing

Zelfontplooiing komt kortweg neer op het adagium: word wie je bent. Je wordt geboren met een zeker potentieel en het is je levenstaak om dit ten volle te ontwikkelen. Dat je in dit streven nogal met jezelf gepreoccupeerd raakt, lijkt een logisch gevolg: je moet naar jezelf kijken, al was het alleen maar om te zien of je al vorderingen maakt met je groei. Maar je moet er ook voortdurend voor zorgen dat er in allerlei behoeften wordt voorzien. De psycholoog Maslow onderscheidde: je lichamelijke behoeften, veiligheid, ergens bij horen en geliefd zijn, je autonoom voelen, waardering krijgen en ten slotte de behoefte aan het ontplooien van al je kunnen . Dan is het je toch nauwelijks kwalijk te nemen dat je met jezelf bezig bent? Maar ja, God doet dat wel: hij noemt het zonde. ’s Werelds eerste zonde kun je zien als een streven naar zelfontwikkeling. Het eerste mensenpaar was namelijk al naar Gods beeld geschapen en was nu nog maar één hapje verwijderd van het volledig gelijk worden aan God (althans, zo ging het verhaal). Waarom was dit streven nu zo’n groot probleem?

Natuurlijk is zonde allereerst een probleem omdat het een overtreding is: iets mag niet en we doen het toch. Maar zonde is ook zonde omdat iets zijn doel mist: de mooie rijpe banaan die in de prullenbak

Als ik mezelf richt op mijn ontplooiing is dat zoiets als die graankorrel oppoetsen en hem in de vitrinekast leggen.

belandt of de bal die afketst op buitenkant paal. Zonde! Er was een idee of intentie, namelijk ‘die bal moet erin’ of ‘wat zal mijn man opkijken als hij zo’n lekker stuk fruit in zijn broodtrommel vindt’ en de bedoeling komt niet uit. Zoiets geldt ook voor ons: wij missen ons doel als ons leven in het teken staat van het najagen van onze behoeften. Daar zijn we gewoonweg niet voor gemaakt. Jezus zei dat je je leven kwijtraakt als je het vast wilt houden, maar dat je het vindt als je het durft op te geven . Deze paradox is behulpzaam bij het verder zoeken naar het verschil tussen zelfontplooiing en roeping.

Loslaten wat je niet vast kunt houden

We weten het allemaal: sommige dingen moet je juist los kunnen laten om ze te verwerven, hoezeer dat ook indruist tegen je gevoel. Jezus wist dat als geen ander. Hij vergelijkt Zichzelf met een graankorrel, die eerst op de grond moet vallen en sterven om zichzelf te vermenigvuldigen. Dat is het idee achter die korrel: hij is ervoor gemaakt om te sterven, zodat het leven in de kiem zich kan ontwikkelen tot een nieuwe halm. Als ik mezelf richt op mijn ontplooiing is dat zoiets als die graankorrel oppoetsen en hem in een vitrinekast leggen. Zie hem eens glimmen, terwijl hij langzaam maar zeker alle kiemkracht verliest!

In je werk kun je je helemaal richten op je volgende opleiding, je volgende grote klant, je ontwikkelen tot een senior, maar met welke motivatie? Vraag jezelf af: probeer ik grip te krijgen op iets wat ik uiteindelijk toch niet vasthouden kan (mijn huidig bestaan waarin ik zo veel mogelijk streef naar vervulling van mijn behoeften) of verslap ik de greep op mijn ‘rechten’ om daarmee iets te winnen dat ik nooit meer kan kwijtraken (mijn leven met God, dat nu begint en nooit meer ophoudt)?
Jezus adviseert ons onszelf te richten op zijn koninkrijk. Al het andere – denk dus gerust aan het hele Maslowiaanse rijtje – dat we nodig hebben ‘ontvangen we bovendien’ . Dat betekent niet dat we onze behoeften moeten ontkennen, maar dat het niet langer nodig is om ons hele leven daarop in te richten. De Vader wéét dat we eten, veiligheid, vriendschap, waardering en groei nodig hebben. Maar als dat koninkrijk eenmaal op ons netvlies staat en wij het geheim ontdekken van het dagelijks samenwerken met de Koning ervan, dan zou het best eens kunnen zijn dat we precies die dingen ontvangen die we nodig hebben. Maar dat gebeurt on the job, terwijl we bezig zijn.

Het koninkrijk op kantoor

Wat betekent het dan concreet om jezelf te richten op de ontplooiing van Gods koninkrijk in je werkomgeving? Ongetwijfeld ga je bidden dat je collega’s Jezus zullen leren kennen, maar het gaat verder dan je werkplek zien als

Je maakt deel uit van een groots en meeslepend epos, veel meer vervullend dan een leven voor jezelf zou kunnen zijn.

zendingsveld. Niet alleen je houding ten opzichte van de mensen om je heen verandert; ook je houding ten opzichte van het werk zelf. Misschien word je minder ambitieus om hogerop te komen en laat je wat meer aan het ‘toeval’ over. Of houd je ermee op steeds maar weer aardig te zijn om gewaardeerd te worden. En omgekeerd: je wordt wellicht heel ambitieus omdat kwaliteit in je werk een zegen is voor je klanten. Of je bent vriendelijk omdat het voor je medewerker aangenaam is een aardige collega te hebben (hetgeen het werk waarschijnlijk ook weer ten goede komt). Kortom, de keuzes die je maakt, worden ingegeven door andere motieven. Naarmate je leert om te sterven aan jezelf, wordt je eigen behoeftevervulling steeds minder vaak de drijfveer van wat je doet. Dat klinkt als een opoffering, maar heb je die keuze eenmaal gemaakt, dan blijkt het een bevrijding te zijn.

In mijn eigen werk, als psycholoog bij een instelling voor geestelijke gezondheidszorg, wordt me in supervisie of opleiding regelmatig gevraagd naar mijn motivatie voor het uitoefenen van dit vak. Iemand die er vrijwillig voor kiest andere mensen te helpen (ik word er natuurlijk wel voor betaald), daar klopt iets niet aan, zo gaat de redenering. Daar moet een of andere verborgen drijfveer aan ten grondslag liggen, zoals je behoefte aan waardering die je ontvangt in ruil voor je goede zorgen. En inderdaad, het is voor mij steeds weer bevrijdend als ik me ervan bewust word dat ik weer aardig aan het doen ben of aan het helpen ben, omdat ik wil dat mensen me hun goedkeuring of waardering schenken. Zodra ik dat doorheb, kan ik ervoor kiezen niet langer mijn behoeften na te jagen, maar me te richten op Jezus en zijn koninkrijk. Dan kan er van alles gebeuren. Mijn ‘aardig zijn’ kan opeens veel meer authentiek worden, want het is niet langer gericht op mijn eigen behoeften. Maar ik kan ook de vrijheid ervaren om juist niet meer zo ‘aardig’ te zijn, maar in Jezus’ naam flink dwars te gaan liggen.
Ik denk dat de oriëntatie op het koninkrijk meestal betekent dat je een prettige, gewaardeerde werknemer wordt. Mensen zullen je waarderen vanwege je generositeit, je liefde, je echtheid, net als Jezus. Maar het kan net zo goed betekenen dat je een luis in de pels wordt, omdat je dingen doet en zegt die je juist niet in dank worden afgenomen. Je collega’s zullen over je roddelen en je treiteren vanwege je ongerijmdheid, je vasthoudendheid, je claims op de waarheid, net als Jezus. Maar hoe dan ook: saai zal het niet worden. Je maakt deel uit van een groots en meeslepend epos, veel meer vervullend dan een leven voor jezelf ooit zou kunnen zijn. Wat een leven met Jezus met zich meebrengt weet je nooit op voorhand, maar voor een bore-out hoef je niet bang te zijn.

DENKBODEM

1. Welke rol spelen zelfontplooiing en levensvervulling in jouw leven?
2. De auteur noemt de eerste zonde een streven naar zelfontwikkeling. Ben je het daarmee eens? Kun je met een voorbeeld uit je eigen leven illustreren dat hij wel of niet gelijk zou hebben?
3. Op welke manieren zou jij je in kunnen zetten voor de ontplooing van Gods koninkrijk in je (werk)omgeving? Welke voorbeelden spreken je aan? Wat heb je daarvoor nodig?

op 07-02-2009 om 12:21

Eva Vreeken

Heel mooi artikel ! Die andere basishouding van christenen, daar draait het toch om. Het is een enorme bevrijding te weten dat ik onderdeel ben van iets groters. Dat de regie van mijn leven in handen is van een God die liefde is. En liefde is zo puur, krachtig en teder. Ik weet nu dat er soms dingen op mijn pad komen met een reden. Al zie ik die nu vaak helemaal nog niet. Het maakt dat ik ontvankelijker ben (weg met dat ego!), en in moeilijke situaties eerst denk: " wat zou Jezus nu doen?" Het goede, that's for sure !

op 05-01-2009 om 17:37

anita

Ik heb jaren hard gewerkt om carriére te maken en dat resulteerde uiteindelijk in een burnout. Toen ik de juiste prioriteiten ben gaan stellen, nl. God op de eerste plaats en mijn gezin op de tweede plaats en pas later mijn job heb ik dat als heel bevrijdend ervaren en ook mijn relaties met collega´s zijn enorm verbeterd. Elke collega weet dat ik een overtuigd christen ben en vorig jaar ben ik gestopt met werken om in de zending te gaan. Mijn collega´s hebben toen een enorm groot afscheidsfeest gegeven dat ik een aantal jaren geleden helemaal niet zou gekregen hebben.