De verkeerde en de goede streep

et wordt Pinksteren! Het feest van de Geest, waarin wij ons onbelemmerd en onbevangen mogen laten verrassen door wat God allemaal voor ons heeft. Eerlijk gezegd ben ik lange jaren van mijn leven bevangen geweest door wat men wel de ‘streep’-theologie noemt. Theologisch is dat het zogenaamde cessationisme, de leer dat de tekenen en wonderen zijn opgehouden na het vroege christendom; praktisch gesproken komt het neer op een wantrouwen van heel veel wat van de Geest tot ons lijkt te komen. Dat is een fundamentele misvatting: je mag je juist overgeven aan de grenzeloze rijkdom die God voor je heeft. Onbevangen plonzen in Gods rivier, zoals Ezechiël deed in de tempelbeek – een zinspeling van Jezus Zelf uit Johannes 7:39.
Wat mij betreft hoop ik nooit weer terug te keren achter deze streep. Er is evenwel een andere ‘lijn’ die juist heel goed in acht genomen moet worden, als we ‘regelrecht de waarheid [van God] willen verkondigen’, zoals Timotheüs te horen kreeg van Paulus (2 Timotheüs 2:15). Die streep moet getrokken worden door het Woord van God – en dat zal bijna niemand ontkennen, maar het is een moeilijke uitdaging. Het is niet een beetje het midden opzoeken, een beetje van het Woord en een beetje van de Geest; nee, de uitdaging is: het volle gezag van het Woord, en de volle kracht van de Geest tot gelding te laten komen. Onbevangen ontvangen van God – maar niet je gedachtenloos overgeven aan alles wat wie dan ook maar te brengen heeft. Geloof in God, maar niet geloof in je geloof.
De extase in de Geest, de reflectie in het Woord – daar zit best wel heel wat spanning in.

Extase voor God, reflectie voor mensen

‘Zijn we in extase, dan is het voor God; zijn we bij zinnen, dan is het voor u’ – deze woorden van de apostel Paulus in 2 Korinthiërs 5:13 zijn principieel de sleutel. Stacey Campbell zegt in haar boek Ecstatic Prophecy (128) dat drie dingen nodig zijn: bijbelse leer (orthodoxie), bijbels gedrag (orthopraxie), en – in verband met het onderwerp van haar boek, profetie - bijbelse inhouden (orthocommunicatie). Dat is helemaal waar, maar temidden van de vele bewegingen van de Geest én van het vlees blijkt, als wij de Schrift willen raadplegen, er niet zo’n simpele systematiek in te zitten. Tijdens de opwekking destijds in Toronto liepen er voorgangers met concordanties door de zaal, om de verschijnselen te kunnen thuisbrengen, maar zo’n bewijsteksten-methode is wel een erg oppervlakkige toetsing; een zondagsschool of een orgel vindt je op die manier ook niet terug.
Een van de ernstigste problemen lijkt me te zijn dat de extase (van de Geest of van het vlees, daarin kun je je óók nog behoorlijk vergissen) gebruikt wordt als een instrument om in te werken op mensen.

De Geest en de ‘zalving’

De uitdrukking die in zwang is om extase als communicatiemiddel naar mensen te gebruiken is ‘zalving’ (Engels: unction). Bedoeld is de uitstraling van Gods glorie, de diepe indruk van zijn aanwezigheid. Daardoor moeten de aanwezigen worden ‘geraakt’ en dat gebeurt (als ik het goed zie) op drie manieren. Alle drie kunnen heel goed zijn, maar ook heel slecht worden.
(1) Wat de tijd betreft: momentaan – dat wil zeggen dat het op dit moment moet gebeuren, nu, niet volgende week of volgend jaar. Geloof in de actuele, directe werkzaamheid van God is het parool. Geduld of volharding wordt zelden geleerd, en dat is juist waar we met z’n allen gemakkelijk de fout in kunnen gaan.
(2) Wat de bewustzijnstoestand van de mensen betreft: extatisch – vol diepe vreugde in God, waarin wij elkaar stimuleren en enthousiasmeren. Uitbundige lofprijzing en aanbidding voor God is een hoogtepunt van de uitwerking van de Geest. Maar als we daar een dolle boel van maken, zonder ook te letten op andere gemoedstoestanden die de Geest wil werken (stilheid, vertrouwen, verootmoediging, enzovoorts), raken we maar al te gauw de koers kwijt. Mensen denken dat ze niets ontvangen hebben omdat ze niet de juiste merktekenen ervaren.
(3) Wat de bediening betreft: een ‘toeleidende’ dienst van een leraar, voorganger, aanbiddingsleider is van groot belang: je mag als bedienaar van Gods heerlijkheid de mensen liefdevol en bemoedigend dieper inleiden in de tegenwoordigheid van de Eeuwige. Maar wat ligt manipulatie dan al heel gauw op de loer! Mag je eigenlijk wel echt jezélf zijn? En wie helpt je ná zo’n extase weer op de grond te landen – want je moet wél naar huis, waar bijvoorbeeld een ellendige gezins-situatie wacht...

Denken aan de mensen

De doop van de Geest voegt ons samen tot één lichaam, het Lichaam van Christus. Dat weet iedereen uit 1 Korinthiërs 12:13. Ooit over nagedacht hoe concreet dat lichaam is? Tastbaar, met handen en voeten, aanraakbaar, actief, bewegend. Christus concreet in ons belichaamd, dát is de werking van de Geest.
Wij lopen het risico van een soort dualisme: heel veel aandacht wat aan de geestelijke ‘bovenkant’ gebeurt (genade, goddelijke krachten, hemelse extase), en weinig of geen aandacht voor wat er ‘aan de onderkant’ gebeurt. Er zijn genezingen, maar ook niet-genezingen. Er zijn jubelende christenen, maar ook mensen die diep in de depressie zitten. Er vindt ‘ministry’ plaats voor velen, maar veel anderen kunnen hun verhaal aan niemand kwijt. De bovenkant (vreugde en heerlijkheid) en de onderkant (lijden en pijn) zullen altijd tegelijk aanwezig blijven. Beide verdienen onze volle aandacht en waardering, zoals Ajith Fernando (dit jaar hoofdspreker op Opwekking) zegt in zijn nieuwste boek Vreugde vermengd met pijn. Het één mag echt niet tegen het ander worden weggestreept. Paulus verheugde zich dat hij in zijn eigen lichaam mocht aanvullen wat er nog aan Christus’ lijden ontbrak ten behoeve van zijn lichaam, de Kerk (Kolossenzen 1:24); hij wilde delen in Christus lijden (Filippenzen 3:10). Het gebrek aan aandacht voor blijvende en echte pijn is, vermoed ik, één van de redenen waarom velen ‘ooit evangelisch’ zijn geworden.

Extase én reflectie

Extase mag niet zonder reflectie bestaan; zekerheid kan alleen maar dankzij denkende twijfel blijven bestaan. Het voordeel van de geloofszekerheid is: een stevige grondslag voor jubelende blijdschap. Het voordeel van de twijfel is niet de donkere put van een negatieve kritiek, maar een heldere kritische reflectie op de dingen. De Geest kan wel een stootje hebben: ‘Veracht de profetieën niet [...] onderzoekt alles’ (1 Thessalonicencen 5:20). ‘Vertrouw niet elke geest. Onderzoek altijd of een geest van God komt’ (1 Johannes 4:1).
Reflectie mag niet zonder extase bestaan. Kritisch nadenken alléén leidt tot een ‘christelijke’ knorrigheid waarbij wijzelf het laatste criterium zijn en er verder niks meer deugt. Ontspannen, onbevangen vreugde stelt ons juist in staat met Pinksteren niet alleen aanbiddend de grote daden Gods te verkondigen, maar ook (net als Petrus) nuchter om negen uur ’s morgens uit te leggen wat er aan de hand is.

Dit is een deel van een langer artikel, waarvan de complete versie hieronder te lezen is.

De verschijnselen en de mens

Het Woord richt zich niet op de fenomenen, maar tot óns, tot mensenharten. Wij zouden ons de ferme woorden van wijlen professor A.A. van Ruler te binnen moeten brengen dat de Schrift geen woord theologie bevat. Daarom is het weliswaar nuttig om te zoeken naar een bijbelse categorisering van geestesuitingen, maar tegelijk moeten we bedenken: alles wat wijzelf daarin willen onderscheiden, is mensenwerk.
Belangrijker is dat de Bijbel deze insteek niet kiest. Zijn geestesuitingen als lachen in de Geest, vallen in de Geest, brullen in de Geest, slapen in de Geest, legitiem? Het antwoord is dat je daar (vrijwel) niets over kunt zeggen, omdat de Schrift zich over zulke fenomenen niet druk lijkt te willen maken. Dat houdt niet in dat ze veroordeeld worden, maar evenmin dat ze vanzelfsprekend goedgekeurd worden.
Gaat het misschien in de Schrift dan wel om de bron van de verschijnselen? Zegt het Woord iets over de demonische, wereldse, psychische of hemelse oorsprong van wat er allemaal door mensen heen blijkt te gaan? Je zou zeggen van wel. Is de geestelijke of vleselijke toestand van mensenharten door wie dat alles heen gaat van belang? Dat kan nauwelijks worden ontkend (bijvoorbeeld 1 Korinthiërs 2:6-3:3; Galaten 5:16vv.; Jakobus 3:15). Het helpt ons evenwel nauwelijks als we daarvoor geen ‘harde’ criteria hebben, want dan kunnen we nóg niet scherp oordelen over de geestesuitingen van anderen. En dat nog helemaal afgezien van het feit dat er allemaal nuances bestaan van menselijke psychologische factoren.
De werkelijkheid is dat het Woord ons tot het maken van deze verfijnde onderscheidingen helemaal niet aanmoedigt. God spreekt niet over dingen, maar tot mensen. Hij daagt ons in 1 Korinthiërs 12 tot 14 uit als criteria te nemen wat de uitwerking is van de geestesgaven. Zijn ze tot eer van de Heer? Bouwen ze de gelovigen op? En die beiden komen samen neer op het grote goddelijke criterium van de liefde tot God en de liefde tot de ander. Het hoogste lied van het Nieuwe Testament, 1 Korinthe 13, staat daarom zorgvuldig gepland midden tussen de verhandelingen over de gaven en de uitoefening daarvan.

Streeft dan naar de meest indrukwekkende fenomenen...

Het moet blijkbaar helemaal niet ons streven zijn om de meest indrukwekkende verschijnselen van Gods kracht te manifesten. God wijst ons een weg die veel verder omhoog voert.
Laten we als voorbeeld één van de verschijnselen nemen die niet zelden gekoppeld is aan extase, en door sommigen ook zeer wordt gepropageerd: de heftige lichameljke beweging, misschien wel de letterlijk schokkende uitwerking van een bediening op mensen: vallen, trillen, bewusteloosheid zelfs.
Er zijn genoeg voorbeelden van in de Bijbel. Als profeten het Woord van de Heer hoorden, werden ze ‘bewogen’, ze beefden (Jeremia 23:9; Habakuk 3:16), vielen als dood neer (Openbaring 1:17) of werden op een andere manier overweldigd. De genoemde bijbelplaatsen zijn met vele te vermenigvuldigen, en daarmee lijkt de legitimatie ervan duidelijk. Maar even wat verder in de Bijbel bladerend zien we nog meer: demonen sidderen (Jakobus 2:19), de wachters bij het graf beefden (Mattheüs 28:4); de vermoedelijk onbekeerde Saul lag overweldigd op de grond (1 Samuel 10:11v.; 19:23v.). Dus: is alle uiterlijke manifestatie dan tóch weer fout? Nee, dat volgt er ook niet uit. De Geest kan de oorsprong zijn van sommige lichamelijke uitingen, het vlees (de natuurlijke mens, ons eigen ik) kan de bron zijn van andere uitingen. Soms induceert de omgeving bijna vanzelf een bepaald gedrag: ik zal wel niet de enige zijn die merkt dat klanktaal makkelijker over je tong komt als je erdoor omgeven wordt. Is het daarom fout? Is het daarom goed? Geen van beide conclusies zijn juist.

Niet alles wat beweegt is God

In een samenkomst gebeurt er van alles, en het is heerlijk om dingent te láten gebeuren. Stokstijf op de banken blijven zitten en luisteren is gelukkig niet meer de enige optie. Huilen mag. Lachen mag. Hardop bidden mag. Niks mis mee. Deze ontspannen onbevangenheid is verrukkelijk.
Alles mag, althans: er mag en kan veel méér. Maar dat betekent nog niet dat alles wat gebeurt ook in dezelfde mate van God is.
Met name de aanbiddingsleiders of voorgangers nemen hierin een plaats in die misschien wel gemakkelijk téveel gaat pretenderen. Dat komt ook door de combinatie van middellijkheid én onmiddellijkheid. De bedienaar ‘bemiddelt’ Gods aanwezigheid, maar stelt tegelijk (terecht) vast dat de openbaring van de goddelijke glorie aan God Zelf toebehoort. Maar als leider mag je dan nooit vergeten dat, terwijl je benadrukt dat Gods tegenwoordigheid onmiddellijk is, je zélf de volle verantwoordelijkheid houdt voor wat je doet en waarin je de mensenmassa meeneemt. De volheid van de Geest kan, als we ons dat niet voldoende bewust zijn, makkelijk uitlopen uit de volheid van het vlees.
De ‘volheid van God’ (de uitdrukking staat in Efeze 3:19 in sommige vertalingen) is trouwens lang niet altijd aanwezig als dat beweerd wordt; veel van onze samenkomsten zijn, eerlijk gezegd, meer van hetzelfde, al wordt de hoogspanning opgevoerd...

De mens en het mensbeeld

Ten slotte nog een paar woorden om een punt aan te duiden dat veel meer aandacht verdient: een belangrijk deel van Paulus’ onderwijs in 1 Korinthiërs 12-14 (en in feite in beide brieven aan de Korinthiërs), alsook in de eerste Brief van Johannes heeft als achtergrond een polemiek met de eerste verschijnselen van de gnostiek. Deze leer is door de eeuwen heen één van de ergste vijanden van het ware christendom geweest. Zowel in 1 Korinthe 12:1-3 als in 1 Johannes 4 wordt een zware klemtoon gelegd op Jezus als Degene die in het vlees is gekomen. De geïncarneerde Zoon van God is het centrum van de Godsopenbaring. Jezus in het vlees geopenbaard, niet alleen maar in schijn (wat het iets later opkomende docetisme beweerde) maar helemaal en volledig mens. En ook: het lichaam van Christus, wij als christenen, heel gewoon en concreet mensen op aarde.
Juist de belijdenis van Jezus is een machtig tegengif tegen de gevaarlijke virus van overgeestelijkheid, waar men in engelentalen meent te moeten spreken, maar de liefde niet heeft (1 Korinthiërs 13:1). De kernvraag van 1 Korinthe 12-14 is de vraag naar de geestelijke dingen (ta pneumatika) en die vraag loopt uit in de vraag naar geestelijke mensen. De echte geestelijke mens is gevormd naar het model van Jezus, de Heer, die Zelf in zijn lichaam God verheerlijkt heeft en die ons vraagt in ons lichamelijke bestaan God groot te maken.
Daarom is het grootste wat tijdens een samenkomst kan gebeuren niet dat mensen omvallen en lachen en huilen en schreeuwen – dat mag allemaal, daar niet van. Maar het allergrootste is het allerkleinste. Als je naast iemand gaat zitten bij wie het verdriet van z’n gezicht is af te lezen, en je luistert naar z’n verhaal. Als je tijd neemt voor een ander, aandacht schenkt aan z’n problemen. Als je gewoon doet wat Jezus deed: zich vernederen, een handdoek nemen, de voeten van anderen wassen. Het is maar een voorbeeld, maar zó deed Hij het.

Naam

Email

Voer je reactie hier in

Voeg reactie toe